Ewa Rutkowska-Subocz z kancelarii Salans pisze, co zmienią nowe regulacje i kogo te zmiany będą przede wszystkim dotyczyć.
Przez lata zagospodarowanie odpadów komunalnych, czyli tych odpadów, które powstają w naszych domach i biurach, stanowiło w Polsce nie lada wyzwanie. Właściciele bądź zarządcy nieruchomości, na których dziś obowiązujące przepisy nakładają obowiązek zagospodarowania odpadów komunalnych, nie zawsze się z niego wywiązywali. Niektórzy w ogóle nie zawierali umów na odbiór i zagospodarowanie odpadów z odpowiednią jednostką gminną lub przedsiębiorcą. Inni – w obawie przed zbyt dużym obciążeniem finansowym – co prawda zawierali stosowne umowy, ale nie realizowali ich zapisów i nie przekazywali wszystkich wytworzonych odpadów komunalnych odpowiednim podmiotom. Mało tego, często nawet te odpady, które były odbierane we właściwy sposób, nie były należycie zagospodarowane. Efektem takiego stanu rzeczy jest rosnąca z roku na rok liczba dzikich składowisk.
Znowelizowane w lipcu przepisy mają zaradzić tym problemom poprzez uszczelnienie i zmodernizowanie systemu gospodarowania odpadami komunalnymi oraz zwiększenie selektywnej zbiórki odpadów komunalnych i odzysku. Nowelizacja ustawy z 1996 roku o utrzymaniu czystości i porządku w gminach stwarza także szanse na nowe inwestycje w sektorze. Choć jednak przepisy jeszcze nie weszły w życie, już wywołały wiele kontrowersji. Przyjrzyjmy się więc, kogo przede wszystkim dotyczą nowe regulacje i co zmieniają.
Sytuacja gmin po wejściu w życie nowych przepisów
Pierwszą grupą, którą będą w znaczącym stopniu dotyczyć nowe przepisy, są gminy. A to dlatego, że nowy system właśnie gminy obciąża odpowiedzialnością za zagospodarowanie odpadów komunalnych. Ustawa nakłada na nie nowe obowiązki w tym zakresie, przede wszystkim obowiązek zorganizowania odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości. Może to być dla gmin źródłem poważnego obciążenia administracyjno-prawnego. Gminy będą musiały bowiem rozwiązać wiele kwestii związanych z wyborem podmiotu, który będzie gospodarował odpadami, a także zasadami pobierania opłat od właścicieli nieruchomości za zagospodarowanie odpadów.
Znowelizowana ustawa zakłada, że przetwarzanie odebranych odpadów komunalnych będzie odbywało się w specjalnych regionalnych instalacjach do przetwarzania odpadów komunalnych. Sieć takich instalacji będzie musiała dopiero powstać, a odpowiedzialność za ich wybudowanie, utrzymanie i eksploatację również będzie ciążyła na gminach. I to dla nich kolejne wyzwanie organizacyjno-prawne.
Rynek przedsiębiorstw gospodarujących odpadami
Kolejną grupą podmiotów, na którą wpłyną nowe przepisy, są firmy gospodarujące odpadami. Szczególnie ważny dla nich jest fakt, że przekształceniu ulegnie zasada świadczenia usług. Od nowego roku ich partnerem będą gminy, a nie – jak dotychczas – właściciele nieruchomości. Aby móc świadczyć usługi na rzecz gmin, podmioty gospodarujące odpadami będą musiały brać udział w postępowaniu przetargowym, nowa ustawa nakłada też na nich nowe obowiązki rejestracyjne i sprawozdawcze.
Podstawą do przeprowadzania przetargów będą przepisy ustawy Prawo zamówień publicznych, która umożliwia przedsiębiorcom skorzystanie ze środków ochrony prawnej. Jednak zgodnie z nowelizacją, tryb przetargowy nie będzie jedynym sposobem nawiązywania współpracy przez gminę z przedsiębiorcami odbierającymi odpady. W określonych sytuacjach władze gminne będą mogły tymczasowo powierzyć odbiór odpadów komunalnych w trybie zamówienia z wolnej ręki. A ten praktycznie wyłącza konkurencyjność postępowania, gdyż negocjacje prowadzone są tylko z jednym podmiotem. A ponieważ w ustawie nowelizacyjnej nie określono maksymalnego okresu, w czasie którego przedsiębiorca wyłoniony w trybie wyboru z wolnej ręki będzie świadczył usługi odbioru odpadów, powstaje ryzyko, że ta forma współpracy między gminą a przedsiębiorcami będzie nadużywana.
Przetwarzanie odpadów komunalnych
Trzecią grupą podmiotów, których sytuację zmienią znowelizowane przepisy „ustawy śmieciowej”, są przedsiębiorcy realizujący usługi w zakresie budowy, utrzymania oraz eksploatacji regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych. O ile jednak regulacje dotyczące odbioru odpadów komunalnych zostały sformułowane dość precyzyjnie, o tyle przepisy dotyczące działalności związanej z regionalnymi instalacjami do przetwarzania odpadów komunalnych wydają się skromniejsze. Zadanie polegające na budowie, utrzymaniu lub eksploatacji instalacji gmina będzie mogła powierzyć podmiotom zewnętrznym w jednym z trzech wskazanych przez ustawę trybów: w trybie przetargu, na zasadach określonych w ustawie o partnerstwie publiczno-prywatnym lub na zasadach określonych w ustawie o koncesji na roboty budowlane lub usługi. Jeżeli jednak postępowanie przeprowadzone przez gminę w jednym z wybranych trybów nie doprowadzi do wyłonienia podmiotu zewnętrznego, który będzie realizował inwestycję, gmina będzie mogła zrealizować ją samodzielnie. A to oznacza, że jeśli postępowania nie będą prowadzone wzorcowo, przestrzeń do samodzielnego działania podmiotów zewnętrznych może się znacząco zmniejszyć.
Poniższa tabela zawiera podsumowanie największych szans i zagrożeń wynikających z nowych przepisów dotyczących gospodarowania odpadami komunalnymi dla każdej z opisanych grup podmiotów.
Ewa Rutkowska-Subocz, radca prawny, kieruje Zespołem Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych w kancelarii Salans